ÇEVİRİNİN SUNUSU:

Aşağıdaki çalışma, 16 Nisan 2004 günü İstanbul’da yapılan “Türkiye’de Adli Yardım Karşılaştırmalı İnceleme ve Politikalar Toplantısı”na, JUSTICE adlı örgütün yöneticilerinden Roger Smith tarafından sunulmuştur.

Baromuzun ve bir kısım baronun katıldığı toplantıda, Türkiye uygulamasının yanı sıra Hollanda, İngiltere, Litvanya ve Arjantin uygulamaları da sözkonusu ülkelerden gelen hukukçularla birlikte ele alınmıştır. Toplantıya Bilgi Üniversitesi ev sahipliği yapmış ve katılmış, Adalet Bakanlığı’nın Adli Yardım Vizyonu konusunda da Adalet Bakanlığı Uluslararası Hukuk ve Dış İlişkiler Müdürlüğü’nden bir tetkik hakimi katılmıştır.

Smith’in sunduğu aşağıdaki çalışmada, hem adli yardım müessesesinin hangi uluslararası sözleşmelerle teminat altına alındığı incelenmiş, hem de sözleşmeler arasında çeşitli yönlerden mukayeseler yapılmıştır. Yine, hükümetlerin adli yardım müessesesine yaklaşımları, çeşitli ülkelerdeki yorum tarzları vs. gibi konular kısaca değerlendirilmiştir. Smith, dünyada görülen belli başlı adli yardım örgütlenme tarzlarını da avantajları ve dezavantajlarıyla birlikte irdelemiştir. Metin incelendiğinde, hem ceza davaları ve hem de medeni davalar açısından adli yardımın birlikte değerlendirildiği görülecektir.

JUSTICE, Uluslararası Hukukçular Komisyonu adlı oluşumun İngiltere koludur. Komisyon ve çeşitli ülkelerdeki kolları, hukukun üstünlüğü, insan hakları ve adalet konularında çalışmalar yaptığını ifade etmektedirler.

Uluslararası sözleşmelerin maddeleri aktarılırken, Türkçe resmi çevirileri aynen alınmıştır.

Özellikle ceza hukuku sistemimizdeki yeni değişiklikler ve bir nevi zorunlu müdafi sistemine gidiş göz önünde tutulduğunda, bu çevirinin meslektaşlarımıza yararlı olacağını ümit ediyorum.

GİRİŞ


1. Son elli yıldan fazla bir süredir, maliyetini karşılama imkanı olmayanlar için ücretsiz yasal temsil hakkının sağlanmasının bir insan hakkı olarak uluslararası kabulü gelişme kaydetmektedir. Bu durum, özellikle başlangıçta gönülsüz olan devletler üzerinde adli yardımı fonlamaları için bir baskı kaynağı olagelmiştir. Hollanda’da ve hatta ABD’de, ücretsiz temsilciliğin genişletilmesi konusundaki iç baskılar bir motivasyon olarak gerçekten de uygulamada daha da önem kazanmıştır. Hukuk mesleğinde birey çıkarlarının aydınlatılmasının sonucu olarak 1949’da İngiltere’de ulusal mevzuat düzenlenmiş; ABD’de 1960’lar ve 70’lerde görülen davalarda temsilciliğin sağlanması için verilen politik sözlerin tutulması sonucuna varılmıştır.

2. Avrupa Konseyi üyesi ülkeler için Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi özellikle önemlidir. Sözleşme ceza davalarıyla bağlantılı olarak adil yargılanma hakkı üzerinde geniş bir şekilde yoğunlaşmaktadır fakat 6. madde medeni yükümlülükleri de kapsamaktadır. Avrupa Sözleşmesi kaynağını özgün Birleşmiş Milletler Haklar Bildirgesi’nden almıştı. Sonra gelen BM sözleşmeleri de, örneğin çocuklarla ilgili olarak, temsil hakkını vurgulamışlardır.

1948 BM İNSAN HAKLARI BİLDİRGESİ


3. 1948’de Birleşmiş Milletler tarafından ilan edilen İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi, adil yargılanma hakkı ve yöntemine oldukça geniş bir şekilde değinmektedir. İlgili maddeler şunlardır:

a. Madde 10

Herkes hak ve yükümlülüklerinin ve kendisine karşı yapılan ceza gerektiren suç iddialarının kararlaştırılmasında tam bir eşitlik içerisinde bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafından yapılacak adaletli ve açık bir duruşma hakkına sahiptir.

b. Madde 11/1

Bir suç işlemekten sanık olan herkes savunması için gerekli bütün güvencelerin kendisine sağlandığı açık bir yargılama sonucunda yasalarca suçlu bulunmadıkça suçsuz sayılma hakkına sahiptir.

ULUSLARARASI MEDENİ VE SİYASAL HAKLAR SÖZLEŞMESİ


4. Bu teminatlar Uluslararası Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi’nde genişletilmiştir. Sözleşme “herkes mahkeme ve yargı önünde eşit olmalıdır” genel prensibini ifade etmektedir. Madde 14.3 şu ifadeyi kullanmaktadır:

Her şahsın cezai alanda kendisine karşı ileri sürülen bir isnadın esası hakkında karar verilirken, tam eşitlikle, en azından aşağıdaki güvencelere sahip olma hakkı vardır:

a. Kendisine yöneltilen suçlamanın niteliği ve sebebinden, en kısa bir zamanda, ayrıntılı olarak ve anladığı bir dilde haberdar edilmek;

b. Savunmasını hazırlamak için gerekli zamana ve kolaylıklara sahip olmak ve kendi seçtiği avukatıyla bağlantı kurabilmek;

c. Gereğinden fazla gecikmeksizin yargılanmak;

d. Yargılamada hazır bulunmak ve savunmasını bizzat yahut kendi seçtiği bir avukatın yardımından yararlanarak yapmak; henüz bir avukatı yoksa, bu hakkından haberli kılınmak; adaletin selameti gerektiriyorsa ve bir avukatın yardımından yararlanmak için mali imkanlardan mahrum ise, ücretsiz olarak tayin edilen bir avukatın yardımından yararlanmak;

e. İddia tanıklarını sorgulamak ve savunma tanıklarının da iddia tanıklarıyla aynı şartlar altında çağırılmasının ve dinlenilmesinin sağlanmasını istemek;

f. Mahkemede kullanılan dili anlamadığı veya konuşamadığı takdirde bir tercümanın yardımından parasız olarak yararlanmak;

g. Kendi aleyhinde tanıklığa yahut suçlu olduğunu itirafa zorlanmamak.

5. Madde 14, şartlara uygun bir tercüman hakkı ile birlikte cezai adli yardım ile ilgili aşağıdaki beş esaslı hakkı hüküm altına almaktadır:

Sanık,

a. Savunmasını hazırlama aşamasında kendi seçtiği avukatıyla iletişim kurma (iletişim)

b. Mahkemede kendi seçtiği avukatıyla savunulma ve savunma için yeterli bir zamana sahip olma (savunma)

c. Hakları hakkında bilgilendirilme (bilgilenme)

d. “Adaletin selameti gerektirdiğinde” kendisine yasal temsilci ‘atanması’ (‘adaletin selameti’ testi)

e. Ödeme gücü yoksa parasız adli yardım alma (Kamusal para yardımı), haklarına sahiptir.

Herhangi bir devletin hukuk sisteminin doğasına bağlı olarak bunlardan başka haklar da mevcut olabilir. Örneğin Madde 14.3 (e) deki tanıkları sorgulatmak, Birleşik Krallık’ta, sanığın yasal temsilcisi tanıkları iddia makamı gibi aynı yoldan sorgulayabilir şeklinde yorumlanmaktadır. Fransa’da hem iddia ve hem de savunmanın tanıkları sorgu hakimi tarafından sorgulanabildiği için başka şekilde yorumlanabilmektedir.

AVRUPA İNSAN HAKLARI SÖZLEŞMESİ


6. Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi’nin ifade tarzı Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nde geniş bir şekilde takip edilmiştir. Sözleşme, Avrupa Konseyi üyesi devletlerle ilgili olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi vasıtasıyla söz konusu teminatları uygulatma bakımından Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi’ne üstünlük sağlamıştır. Uygulamada, böyle bir ülke için Sözleşme, Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi’nden daha önemlidir. Sözleşme, sadece ceza davalarıyla ilgili olmadığı için Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi’nden daha engindir (aşağıya bakınız).

7. Madde 6.1. genel prensibi hüküm altına almaktadır:

Herkes, gerek medeni hak ve yükümlülükleriyle ilgili nizalar, gerek cezai alanda kendisine yöneltilen suçlamalar konusunda karar verecek olan, yasayla kurulmuş, bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafından davasının makul bir süre içinde, hakkaniyete uygun ve açık olarak görülmesini isteme hakkına sahiptir.

Madde 6.3., madde 14.3’ün genişletilmiş tekrarıdır:

Her sanık en azından aşağıdaki haklara sahiptir:

a. Kendisine yöneltilen suçlamanın niteliği ve nedeninden en kısa zamanda, anladığı bir dille ve ayrıntılı olarak haberdar edilmek;

b. Savunmasını hazırlamak için gerekli zamana ve kolaylıklara sahip olmak;

c. Kendi kendini savunmak veya kendi seçeceği bir avukatın yardımından yararlanmak ve eğer avukat tutmak için mali olanaklardan yoksunsa ve adaletin selameti gerektiriyorsa, mahkemece görevlendirilecek bir avukatın para ödemeksizin yardımından yararlanabilmek;

d. İddia tanıklarını sorguya çekmek veya çektirmek, savunma tanıklarının da iddia tanıklarıyla aynı koşullar altında çağrılmasının ve dinlenmesinin sağlanmasını istemek;

e. Duruşmada kullanılan dili anlamadığı veya konuşmadığı takdirde bir tercümanın yardımından para ödemeksizin yararlanmak

CEZA DAVALARINDA TEMSİL


8. Avrupa içtihat hukuku temelinde, aşağıdaki noktalar yukarıda tanımlanan beş hakkın genişletilmesiyle oluşturulabilir. Sanık ile devlet arasında “silahların eşitliği” olarak adlandırılan prensip, burada esas alınmalıdır. Kavram, aşağıdaki gibi açıklanmaktadır:

‘Silahların eşitliği’, her iki tarafın, rakibine göre kendisini önemli bir dezavantaja uğratmayacak şartlar altında, davaya - delilleri dahil – iddialarını sunması için makul bir fırsat sağlanması zorunluluğuna işaret eder. (1)

9. (a) İletişim

Sanık gözaltındayken bir avukatla iletişim kurma hakkı devlet tarafından kolaylaştırılmalıdır. Avukat görüşlerinin kısıtlanması, kamu yararı nedeniyle yapılabilir, örneğin firarı veya yargılamayı engellemeyi önlemek gibi; ya da kısıtlama makul bir sebebe dayanmalıdır, bir muhbirin kimliğini muhafaza etmek gibi. (2)

10. (b) Savunma

Savunma hakkı mahkeme öncesi sürece; mahkeme sürecine, hüküm sürecine, hükme karşı temyiz sürecine tatbik edilir. (3) Aşağıdaki metin, mahkeme kararları özetlerini içeren kılavuz bir Birleşik Krallık kitabından konuyla ilgili olarak alınmıştır:

Sanığın avukat seçimine itibar edilmesi genel kuraldır. Yine de bu kural mutlak değildir, ücretsiz adli yardımla ilgili olarak veya mahkemenin savunma avukatı tayin etmesi durumunda sınırlandırılmaktadır. Söz konusu hak, aynı zamanda, avukatlık işinin idari nitelikleri ve mesleki standartlarından dolayı devletin düzenleyici gücünün de konusudur. İddia makamına nazaran sanığın savunması dezavantajlı hale gelmediği sürece, sanığın tayin ettiği avukat sayısının kısıtlanması devletler için kabul edilebilir. (4)

11. (c ) Bilgilenme

Sanığın yasal temsilci hakkına dair bilgilendirilmesi, ABD mahkemelerinde oldukça ün kazanmıştır. Bu durum, bir Sözleşme ile sağlanmış değildir fakat uygulamada oldukça belirgindir.(5)

12. (d) Adaletin selameti testi

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarında tespit edilmiştir:

‘Adaletin selameti’ gereği adli yardımın temin edilip edilmediği testi, savunmanın gerçekte bir önyargıyla ayakta tutulması demek değildir, aksine davanın gerçekliği üzerinde bir avukatın yardımına ‘özgül şartlarda makul yaklaşım’ demektir. İlgili şartlar aşağıdadır.

• Davanın karmaşıklığı
• Sanık kendi savunmasını yaptığı takdirde bunun özgül suçlamaya katkısı
• Sanığa atfedilen suçun ciddiyeti ve olası hükmün niteliği (6)