Aşağıdaki çalışma, Mersin Barosu Dergisi'nin 14. sayısında yayınlanmıştır.



I.Hakların Mahiyeti


Düşünce, vicdan ve din özgürlüğü, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (bundan sonra AİHS olarak kısaltılacaktır) 9. maddesi ile himaye altına alınmış, bu özgürlüklerin nasıl sınırlandırılabileceği de bu maddede belirtilmiştir. Madde şöyledir:

“Madde 9
Düşünce, vicdan ve din özgürlüğü
1.Herkes düşünce, vicdan ve din özgürlüğüne sahiptir. Bu hak, din veya inanç değiştirme özgürlüğü ile tek başına veya topluca, açıkça veya özel tarzda ibadet, öğretim, uygulama ve ayin yapmak suretiyle dinini veya inancını açıklama özgürlüğünü de içerir.
2.Din veya inancını açıklama özgürlüğü ancak kamu güvenliğinin, kamu düzenin, genel sağlığın veya ahlakın ya da başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması için demokratik bir toplumda zorunlu tedbirlerle ve yasayla sınırlanabilir.” (1)

Düşünce, vicdan ve din kavramları zihni veya ruhi faaliyetler olarak nitelendirilebilir ve dolayısıyla bireyin iç dünyası ile ilgilidirler (forum internum). Düşünce ve inançlar, ancak açıklandıkları zaman diğer bireyler veya devlet onun varlığından haberdar olurlar. İşte, tam o anda, ifade hürriyeti veya başkaca hürriyetlerle ilgili olarak 9. madde ile ilgili sorunlar yaşanabilir. Bu yüzden AİHS’in “İfade özgürlüğü” başlıklı 10. maddesiyle incelemekte olduğumuz 9. madde neredeyse iç içe girmiştir denilebilir. Fakat maddelerin amacı ve işleyişinin daha iyi kavranması ve kavratılması açısından, bu maddeler gerek yazınsal alanda, gerekse konferanslarda ayrı ayrı işlenmektedir.

Din ve inanç özgürlüğü, bireylerin istedikleri din ve inancı benimseme, dini bir inanca sahip olmama ve dinlere karşı ilgisiz olmayı da içerir. (2)

AİHS maddeleri ele alınırken, uzmanlar tarafından üç tür hak ayrımı yapılmaktadır:

a) Mutlak Haklar : Hiçbir koşulda nisbet veya müdahaleye izin vermeyen haklar
b) Nisbi (Nitelikli) Haklar : Bu haklar ilkesel haklardır fakat belirli koşullarda, belirli tarzlarda müdahaleye izin verirler.
c) Toplu Haklar : Bunlar, doğası gereği birden çok kişi, grup, topluluk tarafından kullanılabilen ve toplu olarak kullanılması inkar edilemeyen haklardır.

9. maddedeki hak, bu tanımlar göz önünde tutulduğunda, mutlak, nitelikli ve toplu hak olarak değerlendirilir (3).

Düşünce, vicdan ve din özgürlüğü mutlaktır, sınırlandırılamaz. Bu yön, hakkın içsel özelliğiyle ilgilidir. İnsani kişiliğe ilişkin kanaatler ahlaki, felsefi, dini, sosyal, politik, ekonomik ve bilimsel düzenlemelerle korunmuştur.
Öte yandan, din ve inanç açıklandığı an dış dünyada etki yaratan bir kavram haline gelir ve maddenin 2. bendindeki şartlar gerçekleştiğinde müdahaleye izin verir. Dolayısıyla nitelikli / nisbi bir haktır. Din veya inancın açıklandığı anda nasıl sınırlandırılabileceği 9. maddenin konusuyken, düşünce ve vicdani kanaatlerin açıklanması bu maddeyle sınırlandırılmamıştır ve ancak 10. maddenin konusu olabilirler.

Nihayet, bu haklar, doğaları gereği tek başına birey tarafından uygulanabileceği gibi toplulukla beraber uygulanabilir.

II.Korunan inançlar

AİHS 9. maddesinde dini inanışın mahiyeti, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (bundan sonra AİHM olarak kısaltılacaktır) ve Avrupa İnsan Hakları Komisyonu (kısaca Komisyon olarak anılacaktır) kararları ışığında incelendiğinde şu sonuçlara varılabilir:

9. maddenin uygulanabilmesi için inanç sisteminin belli derecede bir yapı oluşturması gereklidir. Ancak, AİHM, bu madde doğrultusunda din veya inancın ne olduğunu açıkça belirtmekten kaçınmıştır.

Otantik inançlar, yani tarihi geçmişe sahip ve insan toplulukları arasında yaygın olan semavi dinler ve Budizm gibi temel inanç sistemlerinin tamamı korunmuştur.

Bunun yanı sıra Krişna inancı, Yehova Şahitliği, Tanrısal Işık Merkezi, Siantoloji Kilisesi, Druidizm, Pasifizm, Veganizm gibi inanç sistemleri de korunmuştur. (Krişna-ISKCON / Birleşik Krallık; Yehova Şahitleri-Kokkinakis / Yunanistan; Omkrananda ve Tanrısal Işık Merkezi / İsviçre; X ve Siantoloji Kilisesi / İsveç; Druidizm-Chapel / Birleşik Krallık), Pasifizm-Arrowsmith / Birleşik Krallık; Veganizm-X / Birleşik Krallık) (3)

Öte yandan idealizm ve başkalarını düşünen (Altruist) inançlar Mahkeme tarafından korunmamıştır (Vereniging Rechtswinkles Utrecht / Hollanda). Yine, siyasi inançlar da Mahkeme tarafından bu anlamıyla korunmamıştır (McFeeley / Birleşik Krallık). (4)

Din, düşünce ve vicdani kanaatlerini değiştirme, bunun yanı sıra ateizm de sözleşme ile korunmuştur.

III.Sınırlamalar

AİHS 9/2’deki sınırlamalar 1. fıkrada tanınan hakların tümü bakımından değil, din ve inancını açıklama özgürlüğü açısından geçerlidir.

Din ve inancı açıklama özgürlüğünün sınırlandırılabilmesi için öncelikli şart demokratik bir toplum yapısına sahip olmaktır. Eğer demokratik bir toplum yapısı varsa, bu yapı içinde kamu güvenliği, kamu düzeni, genel sağlık ve ahlak veya başkalarının hak ve özgürlüklerini koruma ihtiyacı doğmuşsa sınırlama yoluna gidilebilir. Bu sınırlama yasayla olabilecektir.

IV.Dışavurum sorunu


Maddenin yorumunda en önemli sorunlardan biri de dinin veya inancın dışavurumun tanımlanmasında yaşanmaktadır. Mahkeme, çeşitli kararlarındaki yorumlarla bu konuyu aydınlatmaya çalışmıştır.

Mahkemenin, dışavurum sorununu irdelerken, her şeyden önce ilahi / teolojik ve doktrinsel sorunlara ilişkin yanıtlar vermekten kaçındığını önemle belirtmek gerekir. Fakat, bunun yanı sıra, Mahkeme, ileri sürülen her dışavurumda dini inançların etkisini ve bunların dışavuruma ne zaman sebebiyet verdiğini irdelemektedir.

Başvurucular, yaygın olarak, inanç sisteminin dışavurumu çerçevesinde herkese uygulanan kanunların kendilerine uygulanmamasını talep etmektedirler. Örneğin C. / Birleşik Krallık davasında, Queker inanışının müritleri nükleer silahlanma fonuna gideceği gerekçesiyle vergi ödemek istememişlerdir. Mahkeme, buna ilişkin kararında “9. maddenin başvurucuya inanışları çerçevesinde (...) kamu alanında 9. madde ile korunan özgürlükleri göz ardı etmeden, herkese ve tarafsız bir şekilde uygulanan kanuni düzenlemelere uymama hakkı vermeyeceğini” belirtmiştir. Yine örneğin Khan / Birleşik Krallık davasında İslam dininin 14 yaşında bir kızla evlenmesine müsaade ettiğini ileri süren başvurucunun başvurusu reddedilmiştir. Efstratiou ve Valsamis / Yunanistan davasında, Yehova şahidi olan öğrenciler, geçit törenlerinde askerlerin bulunması nedeniyle Yunan Milli Günü kutlamalarına katılma zorunluluğuna karşı gelmişler, fakat Mahkeme geçit törenlerine katılmanın başvurucuların inanç sistemine ciddi bir müdahale oluşturmadığı kanaatine varmıştır.

Dinin ve inancın dışa vurumu sadece inanç sistemi tarafından harekete geçirilen davranış ve hareketleri kapsar. Bu nedenle, uygulamada inancın dışa vurumu hakkının korunmasından faydalanabilmek için, başvurucu, söz konusu hareketin uygulamanın “gerekli bir parçası” olduğunu ispatlamak zorundadır. (5) X ve Y / Birleşik Krallık davasında Budist bir mahkum dinin başkalarıyla iletişime geçmesini emrettiğini, bu sebeple dini bir dergide makale yayınlamasının engellenemeyeceğini tartışmak istemiştir. Ancak, Mahkeme, bunun Budist inancının uygulanmasıyla bir ilgisi bulunmadığını belirtmiştir.

Ahmed / Birleşik Krallık davasında öğretmen olan başvurucu Cuma günleri akşam üzeri ibadet edebilmek için izin istemiş ve yerel eğitim mercileri bu istemi kabul etmemişlerdir. AİHM bu yönlü başvuruyu kabul edilemez olarak değerlendirmiştir. Aynı şekilde Steadam / Birleşik Krallık davasında Pazar günleri çalışması gereken bir Hıristiyan bayanın başvurusu da reddedilmiştir.

V.Konuya dair bazı önemli kararlar

Mahkeme, Kokkinakis / Yunanistan (1993) davasında, 9. maddenin dini yayma faaliyetini koruduğu kanaatine varmıştır. Yehova Şahidi olan ve Ortodoksluktan ayrılan Minos Kokkinakis ve eşi, 1986 yılında Girit Adası’nda Ortodoks bir bayanın evine giderek onu Yehova Şahitliği’ne inandırmak için kitaplardan parçalar okurlar ve bazı kitapları da ona verirler. Görüştükleri bayanın polisi çağırması üzerine, Kokkinakis çifti gözaltına alınırlar ve yasaya göre “başka bir dinin propagandasını yapmak” suçundan mahkum edilirler. Girit İstinaf Mahkemesi 1987’de bayan Kokkinakis’i beraat ettirir, ancak kocasının mahkumiyet kararını 4 aylık hapisi 3 aya indirerek ve 4.000 Drahmi para cezasına çevirerek onaylar. Temyiz başvurusu 1988’de reddedilir. AİHM, Girit İstinaf Mahkemesi’nce indirilerek verilen cezanın, Kokkinakis’in dinini ve inançlarını açıklama özgürlüğüne bir müdahale olarak kabul etmiştir. Mahkeme, kararında, başka bir dinin propagandasının yapılmasının aşırıya kaçmaması gerektiğini de vurgulamıştır. Mahkemeye göre, aşırıya kaçan bir propaganda düşünce özgürlüğüne saygı ile bağdaşmayan bir yozlaşma sayılabilecektir. Mahkemeye göre “Din özgürlüğü asıl olarak bireyin vicdanıyla ilgili bir mesele olduğundan, diğer başka şeylerin yanı sıra, kişinin dinini açıklamasını da içerir. Söz ve davranışlara yansıyanlar, dinsel inançların varlığıyla yakından ilintilidir.”